PROTISTY

1. Typowym przedstawicielem pierwotniaków jest PANTOFELEK.

    Budowa pantofelka :

2. Budowa eugleny zielonej 

3. Pierwotniaki chorobotwórcze :

• zarodziec malaryczny - wywołuje malarię, jest przenoszony przez samice komarów
• rzęsistek pochwowy - wywołuje stany zapalne pochwy u kobiet i cewki moczowej u mężczyzn
• świdrowiec gambijski - wywołuje śpiączkę afrykańską, przenoszony przez muchę tse-tse 
• toksoplazma - przenoszona przez koty, wywołuję chorobę groźną dla kobiet w ciąży - toksoplazmozę 

DZIAŁ III - BAKTERIE I WIRUSY. ORGANIZMY BEZTKANKOWE

1. BAKTERIE A WIRUSY

2. Bakterie można spotkać wszędzie,ponieważ potrafią przystosować się do prawie każdych warunków. Są organizmami jednokomórkowymi. Komórki bakterii są bezjądrowe - funkcję jądra komórkowego pełni u nich substancja jądrowa zawieszona w cytozylu w formie nici. Wiele bakterii tworzy skupiska, zwane koloniami . W trudnych warunkach potrafią się przekształcić w formy przetrwalnikowe i żyć tak nawet 50 lat.Są organizmami pionierskimi, czyli zasiedlającymi środowiska pozbawione życia. Jako pierwsze pojawiają się w miejscach, gdzie życie jest odbudowywane na nowo, np. po erupcji wulkanu, pożarze lasu czy łąki.

3. Kształty komórek bakterii

• ziarenkowce
• krętki
• laseczki
• pałeczki
• dwoinki
• gronkowce
• paciorkowce

4. Wybrane czynności życiowe bakterii

• oddychanie - istnieją bakterie, oddychające tylko tlenowo lub tylko beztlenowo ; są również gatunki które jako jedne z nielicznych organizmów potrafią dostosować sposób oddychania do warunków otoczenia
• odżywianie - samożywne lub cudzożywne
• rozmnażanie - najczęściej bezpłciowe przez podział komórki. 

5. Znaczenie bakterii

 a) pozytywne

• wykorzystuje się je w przemyśle spożywczym do sporządzania serów, kefirów, jogurtów oraz kiszonych warzyw, np. kapusty czy ogórków
• pełnią ważną funkcję w oczyszczaniu środowiska, ponieważ rozkładają szczątki organizmów na substancje proste. Sole mineralne powstające na skutek tego procesu użyźniają gleby

 b) negatywne

• niektóre bakterię wytwarzają toksyny ( laseczki jadu kiełbasianego produkują jad kiełbasiany)
• bakterie wywołują procesy gnilne pogarszające jakość żywności 
• wywołują choroby ( m.in. gruźlicę, zapalenie płuc, anginę, kiłę, chorobę wrzodową żołądka)

6. Wirusy to bezkomórkowe formy, które składają się z materiału genetycznego zamkniętego w otoczce białkowej, zwanej kapsydem. Formy te poza komórką żywiciela nie okazują żadnych oznak życia, dlatego wirusów nie zaliczamy do organizmów. Uaktywniają się one dopiero po znalezieniu odpowiedniego żywiciela. W jego komórce wirusy bardzo szybko się namnażają. Do znanych chorób wirusowych należą : ospa wietrzna, grypa, różyczka, żółtaczka i AIDS.

SPOSOBY ROZMNAŻANIA SIĘ ORGANIZMÓW

1. Rozmnażanie płciowe :

• polega na połączeniu się komórek rozrodczych wytworzonych przez osobniki rodzicielskie
• jest korzystne dla organizmów żyjących w zmieniających się warunkach środowiska
• potomstwo losowo otrzymuje wybrane cechy obojga rodziców

2. Rozmnażanie bezpłciowe

• polega na powstawaniu osobników potomnych z komórek lub fragmentów ciała jednego organizmu
• nowe osobniki otrzymują wszystkie cechy organizmu, z którego powstały
• ten typ rozmnażania pozwala zwiększyć liczbę osobników w krótkim czasie 
• jest korzystne dla organizmów, gdy warunki ich życia są niezmienne

3. Rodzaje rozmnażania bezpłciowego 

• podział komórki - rozpoczyna się od podziału jądra komórkowego. Następnie pomiędzy dwoma nowymi jądrami zaczyna tworzyć się błona, która stopniowo dzieli komórkę na dwie równe, niezależna od siebie części. Ostatecznie powstają dwie komórki potomne. W ten sposób rozmnażają się wszystkie organizmy jednokomórkowe, m.in. pantofelek. Jest to również charakterystyczny sposób rozmnażania się bakterii.

• pączkowanie - na ciele organizmu rodzicielskiego tworzy się uwypuklenie, zwane pączkiem, które stopniowo rozwija się w miniaturę dorosłego organizmu. Po odłączeniu się, młody osobnik rozpoczyna samodzielne życie. Ten sposób rozmnażania występuje u zwierząt wodnych prowadzących osiadły tryb życia, np. stułbi.

• zarodniki - rozmnażanie przez zarodniki jest charakterystyczne dla mszaków, paprotników i grzybów. Zarodniki to specjalne komórki powstające w zarodniach. Kiedy dojrzeją, wypadają z zarodni, kiełkują i rozwijają się w organizmy potomne. Takie rozmnażanie stwarza pewne ryzyko. Większość zarodników nie zawiera substancji odżywczych, mogą więc wykiełkować tylko wtedy, gdy natrafią na odpowiednie warunki środowiska. Zarodnie produkują tysiące zarodników, aby choć część z nich mogła rozwinąć się w nowe organizmy 

• fragmentacja - polega na dzieleniu się organizmu macierzystego na kilka części. Po pewnym czasie, dzięki regeneracji, z każdego oddzielonego fragmentu powstają nowe osobniki. Przez fragmentację mogą rozmnażać się grzyby i niektóre rośliny, np. moczarka kanadyjska, a spośród zwierząt - gąbki. Ten sposób rozmnażania bezpłciowego nazywamy rozmnażaniem wegetatywnym

4. Rozdzielnopłciowość - występuje samiec i samica często różniące się wyglądem (DYMORFIZM PŁCIOWY )

   Obojnactwo - jeden osobnik produkuje komórki jajowe i plemniki, występuje tu ZAPŁODNIENIE KRZYŻOWE 

5. Sposoby zapłodnienia 

• zapłodnienie zewnętrzne - typowe dla większości zwierząt wodnych ; połączenie gamet odbywa się poza organizmem samicy
• zapłodnienie wewnętrzne - występuje u zwierząt lądowych i nielicznych wodnych: polega na połączeniu plemnika z komórką jajową w drogach rodnych samicy 

6. U zwierząt wyróżniamy dwa typy rozwoju :

• rozwój prosty - powstający organizm jest podobny do osobnika rodzicielskiego, ale mniejszy i niesamodzielny, dlatego często wymaga opieki, ma też słabo rozwinięte gonady (np. ssaki, ptaki, gady )
• rozwój złożony - młody organizm opuszczający jajo jest larwą różniącą się od postaci dorosłej, ale zdolną do samodzielnego życia (np. owady, płazy, niektóre ryby )

SPOSOBY ODDYCHANIA ORGANIZMÓW

1.Oddychanie zachodzi w każdej komórce i polega na uwalnianiu energii zmagazynowanej w pożywieniu.

2.Oddychanie tlenowe 

• podczas wymiany gazowej tlen jest pobierany, a następnie dostarczany do każdej żywej komórki
• z organizmu usuwany jest dwutlenek węgla
• wymiana gazowa może odbywać się całą powierzchnią ciała lub za pomocą specjalnych narządów (np. skrzela)
• powierzchnie wymiany gazowej powinny być wilgotne 
• oddychanie wewnątrz komórkowe zachodzi w mitochondrium

3.Oddychanie beztlenowe

• zachodzi u niektórych bakterii, grzybów oraz pasożytów wewnętrznych
• odbywa się w cytoplaźmie
• fermentacja - beztlenowy rozkład cukrów
• komórka uzyskuje kilkanaście razy mniej energii niż w procesie oddychania tlenowego
• ze względu na rodzaj substancji powstającej w skutek fermentacji wyróżniamy fermentację alkoholową i mlekową

Fermentacje alkoholową możemy przedstawić za pomocą równania :

4.Porównanie fotosyntezy i oddychania u roślin

DZIAŁ II- JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW

1. Sposoby odżywiania się organizmów.

2. Autotrofy

• należą tu rośliny, nieliczne bakterie i niektóre protisty ( euglena)
•  ze związków nieorganicznych (dwutlenek węgla i woda) przy udziale światła produkują związki organiczne (głównie glukozę )

2. Czynniki wpływające na intensywność fotosyntezy :

• światło
• dwutlenek węgla
• woda
• temperatura 
• sole mineralne

3. Heterotrofy

• pobierają z otoczenie gotowe związki organiczne
• wchłonięty pokarm muszą strawić czyli rozłożyć na substancje proste za pomocą ENZYMÓW.

4. Roślinożercy

• pokarm jest trudno przyswajalny
• niskoenergetyczny, stąd duża ilość pożywienia 
• skomplikowany, rozbudowany

SYSTEMATYCZNY PODZIAŁ ORGANIZMÓW

                       - pies                           - dąb          - borowik           - gronkowiec           - pantofelek
                       - człowiek                   - róża         - drożdże            - salmonella            - ameba

1. SYSTEMATYKA -  nauka zajmująca się klasyfikowaniem, katalogowaniem, opisywaniem organizmów oraz szukaniem pokrewieństw między nimi.

2. Systemy podziału organizmów : 

• system sztuczny - opracowany przez Linneusza, klasyfikuje organizmy na podstawie ich zewnętrznego podobieństwa
• system naturalny - uwzględnia pokrewieństwo między organizmami. Nad jego opracowaniem pracują naukowcy z dziedziny genetyki i biochemii.

3. Podstawową jednostką klasyfikacji biologicznej jest gatunek, czyli osobniki o podobnej budowie zewnętrznej i wewnętrznej, podobnym sposobie życia, mogące swobodnie się krzyżować i wydawać płodne potomstwo. Gatunek zawsze składa się z dwóch nazw np. bocian biały, ślimak winniczek

4. 

5. Jednostki klasyfikacji biologicznej :

• Królestwo (np. zwierzęta )
• Typ (np. stawonogi)
• Gromada (np. owady)
• Rząd (np. łuskoskrzydłe)
• Rodzina (np. paziowate)
• Rodzaj (np. paź)
• Gatunek (np. paź żeglarz)

MIKROSKOP

1. Do obserwacji małych obiektów używamy mikroskopu optycznego. Umożliwia on oglądanie niewidocznego gołym okiem świata komórek.

2. Budowa mikroskopu :
    Części optyczne :

• okular - powiększa 10 lub 12 razy obraz z obiektywu
• obiektyw - składa się z szeregu soczewek powiększających obiekt 10, 20, 40 lub nawet 100 razy
• kondensor - skupia światło na obiekcie
• źródło światła - oświetla oglądany obiekt

    Części mechaniczne :

• statyw - zapewnia utrzymanie wszystkich elementów w osi i odpowiedniej odległości
• rewolwer - umożliwia zmianę obiektywu 
• stolik - na nim umieszczamy preparat do obserwacji
• śruby makrometryczna i mikrometryczna - pozwalają ustawić ostrość oglądanego obiektu
• tubus - okularu   

3. Jak obliczyć powiększenie obrazu ?
a) odszukujemy na obiektywie i okularze wielkości powiększenia
b) powiększenie obiektywu x powiększenie okularu = powiększenie obraczu
                                                                     czyli np. :
                                                    10x10=100, 40x16=640

4. Przygotowanie mikroskopu do pracy :

• zawsze ustawiamy obiektyw o najmniejszym powiększeniu
• włączamy źródło światła
• umieszczamy preparat na stoliku
• za pomocą śruby makrometrycznej zbliżamy obiektyw do preparatu tak, aby go nie dotykał
• ustawiamy ostrość za pomocą śrub 

5. Mikroskopowanie
Aby obejrzeć organizm pod mikroskopem, należy wykonać jego preparat. Do tego celu używa się szkiełek. Na grubszym szkiełku podstawowym, w kropli wody umieszczamy mały fragment organizmu lub cały organizm, jeśli jest niewielki. Następnie przykrywamy go szkiełkiem nakrywkowym. W ten sposób przygotowujemy preparat, który możemy obejrzeć bezpośrednio po sporządzeniu.